Inleiding

Elektronische publicatie begint een steeds dominantere rol te spelen in de natuurwetenschappelijke communicatie [1,2,3, voorbeelden]. Algemeen wordt aangenomen dat elektronische publicatie mogelijkheden biedt om problemen op het gebied van opslag en ontsluiting het hoofd te bieden. Uit de eerste experimenten met elektronische wetenschappelijke tijdschriften wordt echter ook duidelijk dat elektronisch publiceren niet zonder meer leidt tot een betere communicatie. Bij sommige elektronisch artikelen, zoals de PostScriptbestanden die bijvoorbeeld ter beschikking gesteld worden door de Mathematical Physics Electronic journal, wordt het nieuwe medium slechts gebruikt als een soort kopieerapparaat op afstand: de lezer wordt geacht het elektronische artikel meteen af te drukken, waarna het resultaat niet meer te onderscheiden is van een authentiek papieren artikel. Dit heeft tot gevolg dat ook bepaalde beperkingen van papieren publicatie volkomen onnodig worden mee-gekopieerd [4].

De effectiviteit en efficiëntie van wetenschappelijke communicatie kan worden vergroot als er meer gebruik wordt gemaakt van de intrinsieke mogelijkheden van de elektronische publicatietechnologie. Zo is het een wezenlijk voordeel van elektronische publicatie dat er een completere rapportage mogelijk is. Dankzij de efficiënte opslag van informatie hoeven aan de omvang van het artikel geen beperkingen meer te worden opgelegd, zodat bijvoorbeeld omvangrijke wiskundige afleidingen en ruwe meetgegevens kunnen worden opgenomen. Verder bestaat de mogelijkheid om niet-afdrukbare informatie (geluid, bewegende beelden) over te dragen, wat essentieel kan zijn voor een compleet beeld van het onderzoek. Een elektronische publicatie-omgeving kan in principe ook de toegankelijkheid van wetenschappelijke informatie vergroten. Het is bijvoorbeeld mogelijk om complexe zoekoperaties uit te voeren en op een gemakkelijke manier in het informatielandschap te grasduinen. Als er wordt gepubliceerd in een on line-bestand, komt daar nog het voordeel bij dat de tijdspanne tussen de voltooiing van het artikel en de publicatie aanzienlijk kan worden bekort.

De genoemde voordelen kunnen echter gemakkelijk omslaan in nadelen als de welhaast oneindige opslagcapaciteit wordt benut voor redundante informatie en de bestaande zoekinstrumenten overbelast raken: hiermee wordt het zogenaamde 'informatie-infarct' [5], dat zich al voordoet bij de informatie-overdracht via papieren wetenschappelijke tijdschriften, alleen maar in de hand gewerkt. Wij gaan ervan uit dat elektronische publicatie kan leiden tot een verbetering van de wetenschappelijke communicatie als de huidige structuur van het artikel, zoals deze in een papieren traditie tot stand is gekomen, wordt toegesneden op een elektronische publicatie-omgeving. Op basis van de eisen voor wetenschappelijke communicatie kan de structuur van het artikel worden vernieuwd, waarbij de mogelijkheden van het medium beter worden benut [6,7].

Een essentiële eis voor effectieve en efficiënte communicatie is een adequate structurering en karakterisering van de informatie. Omdat thans de auteur van een wetenschappelijk artikel uiteenlopende soorten informatie tot één geheel samensmeedt, worden ook uiteenlopende classificatiecodes en trefwoorden toegekend aan het document als geheel, en niet aan de specifieke informatie daarbinnen. Veelal zijn vakgenoten echter juist geïnteresseerd in delen van het artikel, bijvoorbeeld in de methode of alleen in de resultaten van een bepaalde meting [8,9,10]. Met dit gevarieerde zoek- en leesgedrag wordt rekening gehouden als een wetenschappelijk artikel gepresenteerd wordt als een verzameling zelfstandig te raadplegen modules die elk een eigen, precieze karakterisering hebben. De samenhang van de informatie kan worden weergegeven door verbanden tussen deze modules te expliciteren. Hierdoor kunnen lezers met een minder specifieke interesse zich ook verdiepen in het artikel als geheel. De verbanden tussen dergelijke informatie-eenheden kunnen met hypertext op een eenvoudige manier worden geïmplementeerd. In een elektronische omgeving kunnen eveneens verbindingen worden gelegd tussen modules uit verschillende artikelen. Zo kan een netwerk van informatie-eenheden gecreëerd worden, waarin de lezer vanuit een gekozen module gerelateerde informatie kan raadplegen in verschillende volgorden.

In het onderzoeksproject 'Communicatie in de Natuurkunde' onderzoeken we hoe een modulair artikel zodanig gestructureerd kan worden dat het, in vergelijking met een lineair artikel, daadwerkelijk een praktische verbetering oplevert voor de wetenschappelijke (i.c. natuurkundige) gemeenschap. We construeren een model waarin wordt aangegeven hoe de modules en de onderlinge verbanden eruit zouden kunnen zien. Hierin zullen ook aanbevelingen worden gegeven aan auteurs die wetenschappelijke informatie ter publicatie aanbieden en aan referenten die de aangeboden informatie moeten beoordelen. In dit stadium concretiseren we het model nog niet in een feitelijke implementatie. Later zal een prototype worden ontwikkeld waarmee in gebruikersonderzoek wordt nagegaan hoe de praktische bruikbaarheid van het model verder kan worden vergroot. Het modulaire model zal worden gebaseerd op een analyse van op papier gepubliceerde artikelen. We bestuderen zowel de argumentatie als de wetenschappelijke inhoud van een samenhangend corpus op het gebied van molecuulfysica. We zullen in dit artikel onze analysemethoden en uitgangspunten bespreken en de de belangrijkste bevindingen tot nu toe. Verder geven we een eerste aanzet tot het model, in de vorm waarin het zich in deze fase van de analyse bevindt.

volgende Analysemethoden

inhoudsopgave Inhoudsopgave van dit artikel



Back to the Communication in Physics Project home page home.

Contact webmaster@phys.uva.nl if you have problems with the server.
Last modifications on: 8-11 1996